Resmindeki bir çizgi istediği gibi olmadığında kâğıdı bırakan ya da “Yanlış yaparım” diyerek oyuna katılmayan bir çocuk gördüğünüzü düşünün. İlk tepkiniz “Ama çok güzel olmuş” demek olabilir. Oysa konuşulması gereken şey bazen ortaya çıkan ürün değil, çocuğun hata yapmaya yüklediği anlamdır. “Burada seni en çok zorlayan ne?” sorusu, onun deneyimini duymak için bir başlangıç olabilir.
Bu yazı özellikle okul çağındaki çocukların denemekten çekindiği gündelik durumlara odaklanır. Tek bir davranıştan çocuğu “mükemmeliyetçi” diye etiketlemek yerine, zorlandığı anların ortak özelliklerini anlamaya çalışabilirsiniz.
Özen göstermek ile hata korkusu aynı şey mi?
Bir işi iyi yapmak istemek tek başına sorun değildir. Ancak yanlış yapma ihtimali, işe başlamaktan veya bir etkinliğe katılmaktan uzaklaştırıyorsa bunun çocuk için anlamını konuşmak gerekir. Amerikan Pediatri Akademisinin rehberi, başarısızlık korkusunun gençlerde bir görevden tamamen kaçınmaya kadar uzanabileceğini anlatır. Bu olasılık, her yarım bırakılan etkinliğin aynı nedenden kaynaklandığını göstermez.
Örneğin çocuğunuzun “Bilmiyorum” dediği bir anda gerçekten yönergeyi anlamayıp anlamadığını da sorabilirsiniz. Görev zor mu, ne beklendiği belirsiz mi, yoksa başkalarının tepkisinden mi çekiniyor? Bunlar tanı soruları değil, yardımın nerede gerektiğini anlamaya yönelik konuşma başlıklarıdır.
Sonucu düzeltmeden önce çabayı görün
Dartmouth Health Children’s rehberi, yalnız ortaya çıkan sonuca değil, çocuğun denemesine ve harcadığı çabaya dikkat çekmeyi önerir. Bu yaklaşım her ürünü kusursuz ilan etmek veya “Daha çok uğraşırsan mutlaka başarırsın” demek değildir.
Günlük bir konuşma örneği
“Çok zekisin, bunu yaparsın” yerine, “Bu parçayı yerleştirmek için iki farklı yol denedin” diyebilirsiniz. Çocuk “Yine olmadı” dediğinde, “Evet, istediğin gibi olmadı. Hangi kısımda yardıma ihtiyaç duyuyorsun?” diye sorabilirsiniz. Bu cümleler gerçek danışan anlatısı değil, konuşmayı somutlaştıran temsili örneklerdir.
Çabayı fark etmek, çocuktan yorulduğu halde devam etmesini istemek anlamına da gelmez. Görevin güçlüğünü konuşmak ve yardım istemesine alan açmak, yalnız “pes etme” demekten daha ayrıntılı bir destek sunar.
Evde hatalara nasıl karşılık veriliyor?
Yetişkinin kendi hatasını kabul edip düzeltmesi de çocuğun gördüğü örnekler arasındadır. AAP rehberi bu noktayı özellikle vurgular. Küçük bir yanlışlıkta kendinize ağır sözler söylediğinizi fark ediyorsanız, bunu nasıl ifade ettiğinizi gözden geçirebilirsiniz.
Örneğin alışveriş listesini unuttuğunuzda “Ben zaten hiçbir şeyi beceremiyorum” yerine “Listeyi unuttum, şimdi eksikleri yeniden yazacağım” demek, hatayı bütün kişiliğe yaymadan ele alan bir örnektir. Amaç çocuğun önünde hiç zorlanmamak veya kusursuz ebeveyn olmak değildir.
Bir sonraki denemeyi birlikte düşünmek
Sakin bir anda şu sorulardan birini seçebilirsiniz:
- Bu işin hangi kısmını kendi başına denemek istersin?
- Yardım istediğinde nasıl haber verebilirsin?
- İstediğin gibi olmadığında birlikte neye bakabiliriz?
Bütün soruları art arda sormak gerekmez. Çocuğun verdiği yanıt, sizin yardım fikrinizden farklı olabilir. Konuşma duygulara geldiğinde duyguyu tanımak ve konuşabilmek yazısı tamamlayıcı bir çerçeve sunar.
Ne zaman değerlendirme düşünülmeli?
Zorlanma sürüyor, çocuğa belirgin sıkıntı veriyor veya okul, ev ve arkadaşlık yaşamını etkiliyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir. NIMH çocuk ruh sağlığı rehberi yardım ihtiyacını değerlendirirken bu alanları birlikte ele alır. Örneğin yalnız bir resim etkinliğinde yaşanan hayal kırıklığı ile birçok etkinlikten sürekli uzaklaşmak aynı gözlem değildir.
Bir görüşmeye hazırlanırken çocuğun sözlerini, durumun hangi ortamlarda yaşandığını ve nelerin yardımcı olduğunu not edebilirsiniz. Çocuklarla psikolojik destek süreci sayfasında görüşmeye ilişkin çerçeveyi bulabilirsiniz.
Kaynakça
Bu yazının kaynakları
- Perfectionism: How to Help Your Child Avoid the PitfallsAmerican Academy of Pediatrics — HealthyChildren.org
- How to Help Your Child Overcome PerfectionismDartmouth Health Children’s
- Children and Mental Health: Is This Just a Stage?NIMH



